Tatulyq.kz жобасының «Ой қозғау» сараптамалық подкасында (#JasyrMA) отбасындағы жауапкершілік мәселесі талқыланды.
Подкаст қонағы — Мақсат Сейтбек, Жетісу облысы Жаркент ауданы мәслихатының депутаты, Әкелер одағының төрағасы.
Отбасындағы кикілжіңнің себебін біз көбіне сырттан іздейміз: табыстың аздығынан, заманның қиындығынан, жұбайымыздың мінезінен. Ал «Ой қозғау» подкасының қонағы Мақсат Сейтбек әңгімені басқа жақтан бастайды: сұрақ біреуден емес, өзіңнен туындауы керек. Әр нәрсе ең алдымен адамның өзінен басталады.
Әкенің сөзі — бұйрық емес, жауапкершілік.

Қазақ отбасында «соңғы сөз әкенікі» деген түсінік бар. Бірақ спикердің ойынша, соңғы сөз айту — үстемдік жүргізу емес. Бұл — қабылданған шешімнің салдарын өз мойнына алу. Сондықтан шешім қабылдамас бұрын жұбайымен, балаларымен ақылдасу, кеңесу — әкенің әлсіздігі емес, керісінше, оның кемелдігінің белгісі. Бұл айырмашылық өте маңызды. Жалғыз өзі шешіп, орындауды өзгеден талап ететін адам билік жүргізеді. Ақылдасып шешіп, нәтижесіне өзі жауап беретін адам отбасына тірек болады. Тұрмыстық зорлық-зомбылықтың алдын алу да дәл осы жерден басталады: билік бар жерде қорқыныш болады, жауапкершілік бар жерде сенім болады.
«Ер азаматқа сай болып жатырмыз ба?»
Мақсат Сейтбек ер азаматтарға ашық сын айтады: көбіміз «ер азамат» деген атқа сай болып жатқан жоқпыз. Отбасындағы мәселеге әйел адамды кінәлауға бейімбіз. Спикер әділдігін де айтады: кінә екі жақтан да болады. Бірақ өзгенің қатесін санаудан бұрын әр азамат өз үйінде отырып, өзіне сұрақ қоюы керек: мен қандай іс атқаруым керек? Мен не істеп жүрмін? Өзгені кінәлау — жауапкершіліктен қашудың ең оңай жолы. Кінә іздеген адам өзгермейді, ал өзіне сұрақ қойған адам өзгере бастайды. Мәселенің бәрі дүниеде емес. «Мен дүние табуым керек» деген сөз көп әкенің ақталуына айналған. Табыс табу — маңызды міндет, оған дау жоқ. Алайда спикер басты мәселенің дүниеде емес екенін айтады. Ең бастысы — сол үйдің тірегі болу, оның жауапкершілігін қолға алу.
Балаға әкенің тапқан ақшасынан бұрын әкенің өзі керек: оның уақыты, назары, үлгісі. Үйге нан әкелген, бірақ бала тәрбиесінен, отбасы шешімдерінен шет қалған әке тірек бола алмайды. «Не алып берейін?» — «Білмеймін» Спикер күнделікті өмірден қарапайым мысал келтіреді. Балаға «Жүр, дүкенге апарайын, не алып берейін?» десеңіз, «Білмеймін» деп жауап береді. Неге? Себебі талап жоқ. Талап жоқ жерде талғам да жоқ. Талап болмаса, талғам қайдан болады? Мұнда терең ой жатыр. Талғам — таңдау жасай білу қабілеті. Ол өздігінен пайда болмайды, тәжірибемен қалыптасады. Бала үшін бәрін ата-анасы шешсе — не киетінін де, қайда оқитынын да, кіммен дос болатынын да — ол таңдауды үйренбейді. Кейін сол бала «оқуға барамын», «үйленемін» деген үлкен шешімдерге дайындықсыз келеді. Ал спикер айтқандай, әр қадамда талап болуы керек: не үшін оқимын, не үшін отбасын құрамын?
Шешім қабылдауға ерте үйрету
Бұдан шығатын қорытынды анық: баланы шешім қабылдауға ерте үйрету қажет. Ерте шешім қабылдаған бала жауапкершілікті де ерте алады. Мақсат Сейтбектің пікірінше, мұндай бала өзіне де, қоғамға да пайдалы азамат болып өседі. Мұны күнделікті өмірде қалай жүзеге асыруға болады?
* Таңдау беріңіз. Кішкентай кезінен киімін, ойыншығын, демалыс күнгі жоспарды өзі таңдасын.
* Пікірін сұраңыз. Отбасылық мәселелерді талқылағанда баланың да ойын тыңдаңыз.
* Салдарын көруге мүмкіндік беріңіз. Қате таңдау — жаза емес, тәжірибе. Бала үшін бәрін түзеп бермеңіз.
* Өзіңіз үлгі болыңыз. Сөзінде тұратын, қатесін мойындайтын әкені көрген бала жауапкершілікті сөзден емес, істен үйренеді.
Жауапкершілік — бұйыру құқығы емес, жауап беру міндеті. Ол әкенің өзіне қойған сұрағынан басталып, баланың алғашқы дербес таңдауымен жалғасады. Өзіне талап қоя білген адам өзгеге қол көтермейді, өзгені кінәламайды. Сондықтан отбасындағы татулықтың түп негізі — әр адамның өз жауапкершілігін сезінуі. Отбасы татулығы — ырыстың бастауы.
Редакция оқырмандарға подкастың толық нұсқасын көруге кеңес береді. Зорлық-зомбылықтың, буллингтің және өзге де келеңсіз құбылыстардың алдын алу бойынша басқа да сарапшылар пікірін Tatulyq.kz жобасының парақшасынан таба аласыз. Instagram-дағы @tatulyq.kz арнасына жазылыңыз — отбасы татулығын бірге сақтайық!