Маңғыстау облысы Қазақстандағы экологиялық тұрғыдан ең осал өңірлердің бірі болып қала береді. Бұл аймақта қалдықтардың жиналуы, жердің тозуы, жасыл аймақтардың тапшылығы және өнеркәсіптік ластану сияқты өзекті мәселелер шоғырланған. Осындай жағдайда экологиялық жобалар мен мемлекеттік сатып алуларға қоғамдық бақылау жүргізудің маңызы арта түсуде, деп хабарлайды bairaqmedia.kz.
Дәл осы мәселеге «Нұрлы Маңғыстау» қоғамдық қорының Global Greengrants Fund қолдауымен жүзеге асырып жатқан «Маңғыстаудағы экологиялық сатып алулардың ашықтығын азаматтық экомониторинг және адвокациялау» жобасы арналған.
Жоба аясында өңірдегі экологиялық сатып алулар мен сараптамалық тәжірибелерге ауқымды қоғамдық мониторинг жүргізілді. Зерттеу барысында құжаттар талданып, нысандарға көшпелі тексерулер ұйымдастырылды, сондай-ақ мемлекеттік органдардың өкілдерімен, журналистермен және экологиялық сарапшылармен сұхбаттар өткізілді.
Сарапшылардың айтуынша, Қазақстандағы мемлекеттік сатып алу жүйесі формалды түрде ашық саналады. Электронды портал жұмыс істейді, тендерлер мен техникалық құжаттамалар жарияланады. Алайда тәжірибе көрсеткендей, мұның өзі жеткіліксіз.
Көптеген азаматтар сатып алу туралы ақпаратты талдауға қажетті дағдыларға ие емес. Бұған қоса, техникалық тапсырмалар көбіне күрделі тілмен жазылып, нақты емес тұжырымдарды қамтиды.
Нәтижесінде қоғам бюджет қаражатының қалай жұмсалып жатқанын бақылау процестерінен шет қалып отыр. Сондықтан тәуелсіз мониторингтік жобалардың маңызы ерекше.
Зерттеу барысында Маңғыстау облысындағы ауылдық округтерде жүргізілген көгалдандыру жобаларының бірнеше мысалы зерделенді. Барлық дерлік жағдайда мониторинг нәтижелері құжаттарда көрсетілген жұмыс көлемі мен нысандардың нақты жағдайы арасында айырмашылықтар бар екенін көрсетті.
Мәселен, Батыр ауылында отырғызылған ағаштардың басым бөлігі тиісті күтімнің болмауынан қурап қалған. Өмірзақ ауылында көшеттердің бір бөлігі жерсінбей, гүлзарлардың аумағы құжаттарда көрсетілген көлемге сәйкес келмеген. Ал Қызылтөбе ауылында кейбір өсімдіктер мүлде болмаған.
Бұл мысалдар экологиялық жобаларды тек бюджет қаражатының игерілуі бойынша бағалауға болмайтынын көрсетеді. Негізгі өлшем – ұзақ мерзімді экологиялық нәтиже болуы тиіс.
Сарапшылардың пікірінше, қазіргі бақылау жүйесі көбінесе құжаттарға сүйенеді, ал нақты нәтижелерге жеткілікті көңіл бөлінбейді. Жұмыстарды қабылдау барысында отырғызылған ағаштардың сақталуы немесе белгілі бір уақыт өткеннен кейінгі нысандардың нақты жай-күйі бағаланбайды.
Экология сарапшысы Әділбек Қозбақовтың айтуынша, негізгі проблемалардың бірі – жобаларға тәуелсіз бағалау жүргізу тетігінің жоқтығы. Мемлекеттік органдардың ішкі бақылауы объективті талдау жасау үшін жеткіліксіз.
Сондықтан үкіметтік емес ұйымдардың, журналистердің, бастамашыл топтардың және экологиялық белсенділердің рөлі ерекше маңызға ие. Дәл осы құрылымдар қосымша есептілік пен ашықтықты қамтамасыз ете алады.
Зерттеуге қатысқан журналистер экологиялық тақырыптарға деген қоғамдық қызығушылықтың артып келе жатқанын атап өтті. Тұрғындарды Каспий теңізінің жағдайы, қалдықтар мәселесі, ауа сапасы және бюджет қаражатының жұмсалуы алаңдатады.
Алайда бұл саладағы БАҚ жұмысы оңай емес. Ақпаратқа қол жеткізу шектеулі, мемлекеттік органдардың жауаптары жиі кешігіп келеді, ал ұсынылған деректер қосымша тексеруді қажет етеді.
Соған қарамастан, экологиялық мәселелерге қоғамның қызығушылығы артып келеді. Әлеуметтік желілер қоғамдық қысым жасаудың және экологиялық күн тәртібін қалыптастырудың маңызды құралына айналды.
Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, көптеген мәселелер тек кең қоғамдық резонанс тудырғаннан кейін ғана шешіле бастайды. Бұл қоршаған ортаның ластануы мәселелеріне де, жекелеген жобалардың сапасына қатысты проблемаларға да тән.
Сарапшылар тұрақты өзгерістерге қол жеткізу үшін халықтың формалды қатысуынан нақты шешім қабылдау процестеріне белсенді араласуына көшу қажет екенін айтады.
Қазіргі уақытта қоғамдық тыңдаулар көбіне міндетті рәсім ретінде қабылданады, ал тұрғындардың ұсыныстары іс жүзінде жүзеге аса бермейді.
Сонымен қатар оң нәтижелерге қол жеткізілген мысалдар да бар. Сарапшылардың айтуынша, сондай табысты бастамалардың бірі – Қаракөл көліне қатысты жағдай. Қоғамдық белсенділіктің арқасында экожүйені қорғау мақсатында дрондарды пайдалануға шектеулер енгізілген.
Бұл мысал қоғамдық бақылау мен қоғам назарында болған жағдайда тіпті жергілікті бастамалардың өзі нақты экологиялық нәтиже бере алатынын көрсетеді.
Зерттеу авторлары тәуелсіз мониторингті дамыту экологиялық саясаттың негізгі басымдықтарының біріне айналуы тиіс деп есептейді. Ол үшін ҮЕҰ, журналистер, сарапшылар және бастамашыл топтар арасында тұрақты әріптестік пен коалициялар құру маңызды.
Әсіресе ақпаратқа қолжетімділік пен ашықтық деңгейі төмен ауылдық аумақтарға ерекше назар аудару қажет.
Жобаның негізгі ұсынымдарының қатарында экологиялық мониторингтің цифрлық құралдарын дамыту, деректердің ашықтығын арттыру, жұмыстардың нәтижелерін фото және геолокациялық тіркеуді енгізу, сондай-ақ жастар мен жергілікті қауымдастықтардың қатысуын кеңейту бар.
Сонымен бірге экологиялық ағартушылық бағытындағы жұмыстардың маңызы зор. Зерттеушілердің пікірінше, экологиялық мәдениет қалыптастырмай ұзақ мерзімді өзгерістерге қол жеткізу мүмкін емес.
Бүгінде қоғамдық мониторинг азаматтық белсенділіктің бір түрі ғана емес, мемлекеттік экологиялық саясаттың тиімділігін арттыратын негізгі тетіктердің біріне айналып отыр.
Алдағы жылдары өңірдің экологиялық жағдайы мен тұрақты дамуы қоғамның экологиялық жобаларды бақылауға қаншалықты белсенді қатысатынына тікелей байланысты болады.
