Су келісімі саяси текетіреске ұласты
Оңтүстік Азияда су ресурстарын бөлісу мәселесі екі ядролық держава – Үндістан мен Пәкістан арасындағы саяси қайшылықтардың бір бөлігіне айналды. Екі мемлекет 1960 жылы жасалған Инд өзені суын пайдалану туралы келісім негізінде трансшекаралық су ресурстарын бөлісіп келген. Алайда 2025 жылы Кашмирде болған қанды шабуылдан кейін бұл келісім төңірегінде жаңа дау туындады.
Reuters агенттігінің 2026 жылғы 31 тамыздағы хабарлауынша, Үндістан 2025 жылғы сәуірде Кашмирде 26 адам қаза тапқан шабуылдан кейін су бөлісу келісімінің қолданылуын тоқтатқанын жариялады. Нью-Дели шабуылға Пәкістанмен байланысты адамдардың қатысы бар деп айыптады. Исламабад бұл айыптауларды жоққа шығарды. Кейін тараптар арасындағы келіспеушілік халықаралық құқықтық деңгейге жетті. Биыл 31 тамызда Гаагадағы төрелік сот Инд өзенінің суын бөлісу туралы келісімнің күшінде қалатынын және Үндістан шартта көзделген міндеттемелерді орындауы қажет екенін мәлімдеді.
Reuters дерегіне сүйенсек, сот Үндістанның келісімді біржақты тоқтатуға негізі жоқ деген қорытындыға келген. Сонымен қатар Кашмирдегі гидроэнергетикалық жобалардың құрылысына қатысты шектеулер белгіленген. Алайда Үндістан төрелік соттың бұл мәселені қарауға өкілеттігі жоқ екенін айтып, шешімді мойындамады. Бұл оқиға су ресурстарын пайдалану туралы халықаралық келісімдердің саяси шиеленіс жағдайында қаншалықты маңызды екенін көрсетті. Өйткені трансшекаралық өзендерге қатысты біржақты шешімдер көрші мемлекеттердің экономикалық мүдделеріне әсер етіп қана қоймай, бұрыннан қалыптасқан сенімсіздікті күшейтуі мүмкін.

Орталық Азия: Су тапшылығы өңірлік қауіпсіздікке әсер етеді
Су ресурстарына қатысты тәуекелдер Орталық Азия мемлекеттері үшін де өзекті. 2025 жылы 7 ақпанда америкалық Atlantic Council талдау орталығы Орталық Азиядағы су қауіпсіздігіне арналған көлемді зерттеу жариялады.
Зерттеу авторлары Ариэль Коэн, Уэсли Александр Хилл және Уайлдер Алехандро Санчес өңірдегі су тапшылығына бірнеше фактор қатар әсер етіп отырғанын көрсетеді. Олардың қатарында климаттың өзгеруі, халық санының өсуі, су инфрақұрылымының ескіруі және трансшекаралық су ресурстарының біркелкі бөлінбеуі бар. Орталық Азияның географиялық ерекшелігі де бұл мәселені күрделендіреді. Қырғызстан мен Тәжікстан өзендердің жоғарғы ағысында орналасқандықтан, су ресурстарын электр энергиясын өндіруге пайдалануға мүдделі. Ал Қазақстан, Өзбекстан және Түрікменстан үшін суармалы егіншілікке қажетті су көлемінің тұрақтылығы маңызды.
Atlantic Council зерттеуінде мұндай айырмашылық мемлекеттердің су пайдалану мүдделерін үйлестіруді қиындататыны айтылған. Сарапшылар өңірдегі кеңестік кезеңнен қалған су инфрақұрылымының тозуына да назар аударған. Ескірген каналдар мен су жеткізу жүйелері ресурстарды тиімді пайдалануға кедергі келтіреді. Зерттеуде суару кезінде судың 40 пайызға дейін, ал ауызсу жеткізу жүйелерінде 55 пайызға дейін жоғалуы мүмкін екені көрсетілген. Мұндай шығындар су тапшылығының тек табиғи жағдайларға ғана емес, инфрақұрылым мен басқару сапасына да байланысты екенін аңғартады.
Қазақстан үшін негізгі қауіп қайда?
Atlantic Council сарапшылары Қазақстанның трансшекаралық су ресурстарына тәуелділігіне ерекше тоқталған. Зерттеуде Балқаш көлі, Іле өзені, Жайық өзені, Арал және Каспий теңіздеріне қатысты экологиялық және экономикалық тәуекелдер қарастырылған. Атап айтқанда, Балқаш көлін сумен қамтамасыз ететін Іле өзені Қытай аумағынан бастау алады. Сондықтан өзеннің жоғарғы ағысындағы су пайдалану көлемінің өзгеруі Қазақстандағы су теңгеріміне ықпал етуі мүмкін.
Зерттеу авторлары Балқашқа келетін су көлемінің азаюы көлдің экологиялық жағдайына қауіп төндіретінін ескертеді. Ал Каспий теңізі деңгейінің төмендеуі экологиямен қатар көлік және сауда салаларына да әсер етуі ықтимал. Atlantic Council талдауында Каспийдің Транскаспий халықаралық көлік бағыты үшін маңызды екені көрсетілген. Су деңгейінің төмендеуі порттардың жұмысына және ірі жүк кемелерінің қозғалысына қосымша қиындық туғызуы мүмкін. Сарапшылар Қазақстан мен көрші мемлекеттердің су ресурстарын бірлесіп басқару жөніндегі келісімдерін жетілдіру қажеттігін атап өтеді.

153 мемлекет ортақ су ресурстарына тәуелді
Су қауіпсіздігі мәселесінің жаһандық ауқымын халықаралық ұйымдардың статистикасы да көрсетеді. UNESCO мен БҰҰ Еуропалық экономикалық комиссиясының 2024 жылғы 1 қазанда жариялаған есебіне сәйкес, әлемдегі 153 мемлекет басқа елдердің аумағы арқылы өтетін немесе сол елдерден келетін трансшекаралық су ресурстарына тәуелді. Алайда олардың тек 28 пайызында ортақ су бассейндерінің кемінде 90 пайызын қамтитын тиімді бірлескен басқару келісімдері бар. Ұйымдардың мәліметінше, трансшекаралық өзендер мен көлдерді бірлесіп басқару жерасты су ресурстарын басқаруға қарағанда біршама жақсы дамыған. Атап айтқанда, ортақ өзендер мен көлдері бар елдердің 41 пайызында су бассейндерінің басым бөлігін қамтитын қолданыстағы келісімдер бар. Ал трансшекаралық жерасты сулары бойынша бұл көрсеткіш небәрі 25 пайызды құрайды. Халықаралық ұйымдар климаттың өзгеруі жағдайында мемлекеттер арасындағы су ынтымақтастығын күшейту қажет екенін ескертеді.
Су үшін жаңа қақтығыстар тууы мүмкін бе?
Atlantic Council зерттеуінде су ресурстарына қол жеткізу мәселесі Орталық Азиядағы мемлекетаралық шиеленістерді күшейтетін факторлардың бірі ретінде қарастырылған. Сарапшылар 2021–2022 жылдары Қырғызстан мен Тәжікстан шекарасында болған қақтығыстарға тоқталған. Олардың талдауынша, бұл оқиғалардың барлығы тікелей су үшін туындамаған. Зерттеу авторлары су ресурстарын басқару жөніндегі тиімді келісімдер мен дауларды шешу тетіктері болмаған жағдайда мұндай тәуекелдердің сақталатынын ескертеді. Сонымен бірге халықаралық тәжірибе су тапшылығы міндетті түрде қарулы қақтығысқа әкеледі деген қорытынды жасауға негіз бермейді.
Керісінше, UNESCO мен UNECE трансшекаралық су ресурстарын бірлесіп басқару климаттық өзгерістердің салдарын азайтып, мемлекеттердің өзара ынтымақтастығын нығайтуға мүмкіндік беретінін атап өтеді. Бұл ретте су қоймаларының жұмысы, өзен ағыны туралы ақпарат алмасу, құрғақшылыққа дайындық және ортақ инфрақұрылымды басқару мәселелері маңызды. Су қауіпсіздігіне қатысты шешімдер қабылдауда мемлекеттердің бір-бірінің мүддесін ескеруі де айрықша мәнге ие.
Әлемде су ресурстарының маңызы артып отырған жағдайда трансшекаралық өзендер тек табиғи байлық емес, халықаралық қатынастардағы стратегиялық факторға айналып келеді. Қазақстан үшін де бұл мәселенің маңызы зор. Өйткені елдің су қауіпсіздігі ішкі инфрақұрылымды жаңғыртумен қатар, көршілес мемлекеттермен тиімді ынтымақтастық орнатуға байланысты. Сондықтан алдағы кезеңде су ресурстарын үнемдеу, трансшекаралық келісімдерді жетілдіру және өңірлік су саясатын үйлестіру Қазақстанның ұзақ мерзімді тұрақтылығы үшін маңызды міндеттердің бірі болып қала бермек.