Расында, Қазақстанда төтенше жағдайлардың алдын алу жүйесі жаңа кезеңге қадам басқалы тұр. Төтенше жағдайлар министрінің «Төтенше жағдайлардың алдын алу жөніндегі талаптарды бекіту туралы» бұйрығы алғаш қарағанда техникалық құжат сияқты көрінуі мүмкін. Алайда оның мазмұнына үңілсек, бұл – азаматтық қорғау саласындағы соңғы жылдардағы ең ауқымды реформалардың бірі. Құжат мемлекеттік органдардың жұмыс тәртібін ғана емес, елдегі қауіпсіздік саясатының философиясын өзгертеді, деп хабарлайды Вairaqmedia.kz.
Ең алдымен айта кетерлігі, жаңа талаптар бірден күшіне енбейді. Бұйрық 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі. Бұл аралықта орталық және жергілікті атқарушы органдар жаңа жүйеге бейімделіп, қажетті цифрлық инфрақұрылымды қалыптастыруы тиіс.
Құжаттың басты ерекшелігі – төтенше жағдайларға көзқарастың өзгеруі. Осы уақытқа дейін мемлекеттік жүйенің негізгі міндеті апат болғаннан кейін оның салдарын жоюға бағытталса, енді басымдық қауіптің алдын алуға беріледі. Басқаша айтқанда, мемлекет енді өртті сөндіруге немесе су тасқынынан кейін шығынды есептеуге ғана емес, мұндай жағдайлардың туындау ықтималдығын барынша азайтуға күш салады. Бұл әлемнің дамыған елдерінде кеңінен қолданылатын тәуекелдерді басқару қағидатына негізделген тәсіл.
Осы мақсатта Қазақстанда тәулік бойы жұмыс істейтін жаңа цифрлық мониторинг жүйесі қалыптасады. Құжатта диспетчерлік қызметтердің үздіксіз жұмысы, жерді қашықтықтан зондтау, спутниктік бақылау, бейнебақылау, автоматтандырылған құлақтандыру жүйелері мен ақпаратты өңдеудің бірыңғай тетіктері қарастырылған. Демек, табиғи немесе техногендік қатерлерді анықтау бұрынғыдай тек адам факторына тәуелді болмайды. Заманауи технологиялар қауіптің алғашқы белгілерін ертерек анықтап, мемлекеттік органдардың жедел әрекет етуіне мүмкіндік береді.
Құжаттағы тағы бір маңызды жаңалық – қауіпсіздік паспорттарының енгізілуі. Әрбір облыс, қала және өңір бойынша ықтимал қауіпті аймақтар, халықтың осал топтары, әлеуметтік және инженерлік инфрақұрылымның жағдайы, ықтимал төтенше жағдайлардың сценарийлері, құтқару күштері мен тәуекелдерді азайту шаралары толық қамтылған арнайы құжат әзірленеді. Бұл паспорттар жыл сайын жаңартылып отырады. Нәтижесінде мемлекет қай өңірде қандай қауіп жоғары екенін нақты деректер негізінде бағалай алады.
Соңғы жылдары Қазақстан бірнеше ірі су тасқынын бастан өткерді. Сондықтан жаңа талаптың едәуір бөлігі дәл осы бағытқа арналған. Құжат су тасқынын болжаудың жаңа жүйесін енгізеді. Енді спутниктік мониторинг, климаттық модельдеу, гидрологиялық болжамдар, цифрлық карталар, гидротехникалық құрылыстардың электрондық кадастры және мемлекеттік органдар арасындағы жедел ақпарат алмасу жүйесі кеңінен қолданылады. Су қоймаларындағы жағдай, қар қоры, өзендердің деңгейі мен мұздың қозғалысы тұрақты бақылауда болады. Бұл қауіпті алдын ала болжап, тұрғындарды ертерек эвакуациялауға мүмкіндік береді.
Жаңа талаптар әкімдіктердің жауапкершілігін де айтарлықтай күшейтеді. Енді жергілікті атқарушы органдар әртүрлі төтенше жағдайлардың алдын алу жоспарларын белгіленген мерзімде әзірлеуге, оларды тұрақты жаңартып отыруға, мониторинг жүйелерінің жұмысын тексеруге, халықты ақпараттандыруға және төтенше резервтер қалыптастыруға міндетті болады. Сонымен қатар жоспарлардың орындалуына жылына кемінде екі рет ішкі бақылау жүргізіліп, олардың тиімділігіне тұрақты талдау жасалады. Бұл бұрынғыдай қағаз жүзіндегі жоспарлармен шектелмей, нақты нәтижеге жұмыс істеуге бағытталған талап.
Құрылыс саласында да маңызды өзгерістер енгізілмек. Енді су басу қаупі бар аумақтарда, сел жүруі ықтимал өңірлерде немесе жер сілкінісі қаупі жоғары аймақтарда инженерлік қорғаныс инфрақұрылымы қарастырылмайынша тұрғын үй, әлеуметтік және өндірістік нысандар салуға рұқсат берілмейді. Сондай-ақ елді мекендердің бас жоспарлары мен егжей-тегжейлі жоспарлау құжаттарын әзірлеу кезінде төтенше жағдайлардың барлық ықтимал тәуекелдері міндетті түрде ескеріледі.
Аталмыш талаптар жаңа нысандардың қауіпсіздігін арттырып қана қоймай, табиғи апаттардың салдарын барынша азайтуға мүмкіндік береді. Сарапшылардың пікірінше, тәуекелдерді құрылыс кезеңінде ескерудің өзі кейінгі қалпына келтіру жұмыстарына жұмсалатын миллиардтаған теңге шығынның алдын алып, ең бастысы, адам өмірі мен денсаулығын сақтауға ықпал етеді. Сонымен қатар мұндай тәсіл өңірлердің тұрақты дамуына, қауіпсіз қала құрылысы мәдениетін қалыптастыруға және климаттық өзгерістерге бейімделу деңгейін арттыруға негіз болады.
Халықты төтенше жағдайлар туралы жедел хабардар ету жүйесі де жаңа талаптарға сай жаңғыртылмақ. Енді қауіп туралы ақпарат тек теледидар мен радио арқылы ғана емес, SMS-хабарламалар, мобильді қосымшалар, әлеуметтік желілер, интернет-ресурстар, дауыс зорайтқыштар және өзге де цифрлық байланыс арналары арқылы жедел жеткізіледі. Бұл азаматтардың төтенше жағдайлар кезінде ақпаратты уақытылы алып, қажетті әрекеттерді дер кезінде жасауына мүмкіндік береді.
Сонымен қатар қауіп деңгейі күшейген кезеңдерде халықпен түсіндіру жұмыстары жүйелі жүргізіліп, ресми ақпарат тұрақты түрде жаңартылып отырады. Бұл жалған ақпараттың таралуына жол бермей, азаматтарды тек сенімді дереккөздер арқылы ақпараттандыруға және қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған.
Жалпы алғанда, жаңа талаптардың негізгі мәні – төтенше жағдайлармен күресудің ескі моделінен толықтай бас тарту. Бұрын мемлекет көбіне апат болғаннан кейін әрекет етсе, енді қауіптерді алдын ала анықтау, ғылыми негізде болжау, цифрлық технологияларды пайдалану және тәуекелдерді басқару басым бағытқа айналады. Бұл өзгерістер тек құжаттағы жаңа нормалар емес. Олар мемлекеттік басқару мәдениетінің өзгергенін көрсетеді.
Егер талаптар толық әрі сапалы орындалса, Қазақстанда төтенше жағдайлардың салдарын азайту ғана емес, олардың алдын алу деңгейі де едәуір күшейеді. Сондықтан бұл құжаттың шынайы нәтижесі қабылданғанымен емес, оның іс жүзінде қаншалықты тиімділігімен өлшенеді.
