Ғалым Асқар Әбдіқадыровтың қазақ ғылымы туралы айтар пікірі бөлек. Кейіпкеріміз ғылыми жаңалықтардың қоғамға пайдасы, жас зерттеушілерді қолдау және ғылымның болашағы туралы ойларын жеткізді. Біздің де ғалымға қойған сауалымыз осы бағытта өрбіді, деп хабарлады Bairaqmedia.kz.
– Асқар мырза, техника саласына қызығушылығыңыз неден басталды? Жалпы, ғылымға көп адам, әсіресе жастар бет бұра бермейді. Ғылым жолын таңдауыңыздың сыры неде?
– Менің техника мен ғылымға деген қызығушылығым бір күнде немесе кездейсоқ пайда болған жоқ. Оның бастауында менің отбасым, әсіресе әкем Айтмырзаның арманы мен білімге деген ерекше құрметі жатыр.
2002 жылы мектеп бітіріп, Алматыға оқуға аттанған кезім әлі күнге дейін есімде. Ол уақытта отбасымыздың тұрмысы қарапайым еді. Әкем жұмыссыз болды, анам Ақтоғай локомотив депосында еңбек етті. Алматыға барып, құжат тапсырудың өзі біз үшін үлкен сынақ болатын. Жол қаражаты үшін 10 мың теңге қарыз алуға тура келді. Бірақ әкем қиындыққа мойыған жоқ. Ол маған: «Адамға ең керегі – білім. Оқымағаныңа кейін өкініп жүрме», – деп, бар үмітін менің болашағыма артты.
Сол сапар менің өмір жолымды ғана емес, дүниеге деген көзқарасымды да өзгертті. Мен әкемнің өз қолымен жүзеге асыра алмаған арманын баласының білімі арқылы орындауға тырысқанын түсіндім. Сондықтан ғылым жолын таңдау мен үшін жай ғана мамандық таңдау емес, әке аманатына адалдық болды. Әкем маған дайын жол қалдырған жоқ, бірақ кез келген қиындықтан жол табуға көмектесетін мінез, еңбекқорлық және білімге деген құрмет берді.
Техника саласын таңдауымның тағы бір себебі – оның нақты нәтижеге бағытталуы. Инженерлік ғылымда әрбір идея есеппен, тәжірибемен және өндіріске қажет шешіммен дәлелденуі тиіс. Техника арқылы ауызсуды тазартуға, өндірістік үдерістерді автоматтандыруға, телекоммуникациялық жүйелерді жетілдіруге, экологиялық және энергетикалық мәселелерді шешуге болады. Яғни ғылым – тек мақала жазу немесе ғылыми дәреже алу емес. Ғылым – халықтың күнделікті өмірін жақсартатын, мемлекеттің бәсекеге қабілеттілігін арттыратын нақты күш.
Қазіргі әлемде елдердің қуаты тек жер көлемімен немесе табиғи байлығымен өлшенбейді. Мемлекеттің шынайы тәуелсіздігі оның ғылымымен, технологиясымен, инженерлік мектебімен және өз өнімін өзі өндіре алу қабілетімен анықталады. Өз технологиясы жоқ мемлекет өзгелердің технологиясына тәуелді болады. Сондықтан ғылымды дамыту – бір ғана ғалымдардың мәселесі емес, бұл ұлттық қауіпсіздікке, экономикалық дербестікке және елдің болашағына тікелей қатысты мемлекеттік мәселе.
Жастар ғылымға бет бұрмайды деген пікірмен толық келісе алмаймын. Жастардың ғылымға қызығушылығы бар. Бірақ оларға ғылымның болашағы бар сала екенін нақты көрсетуіміз керек. Жас зерттеуші өзінің еңбегі бағаланатынын, жаңалығы өндіріске енгізілетінін және мемлекетке қажет екенін сезінуі тиіс. Ғылымға келген жас адам әлеуметтік қиындықтармен жалғыз қалмай, зерттеу жүргізуге, зертхана құруға және халықаралық деңгейде тәжірибе алмасуға мүмкіндік алуы қажет.
Меніңше, әрбір ғалым өзіне: «Менің зерттеуім халқымның қандай мәселесін шешеді?» деген сұрақ қоюы керек. Мен де ғылыми еңбектерімде елге қажет, өндірісте қолдануға болатын және адамдардың өмір сапасын жақсартатын технологияларды жасауға ұмтыламын. Себебі ғылымның ең үлкен өлшемі – атақ немесе жарияланған мақалалардың саны емес, оның қоғамға тигізген пайдасы.
Бүгінгі жетістіктеріме қараған сайын, оның артында әкемнің орындалған арманы тұрғанын сезінемін. Әкем мені Алматыға үлкен қаражатпен емес, үлкен сеніммен алып келді. Сол сенім мені ғылым жолынан тайдырмай келеді. Сондықтан мен үшін ғылым жолын таңдау – жеке жетістікке ұмтылу ғана емес, әке үмітін ақтау, кейінгі жастарға жол көрсету және Қазақстанның технологиялық дамуына өз үлесімді қосу.
– Қазіргі таңда электротехника, телекоммуникация және ғарыштық технологиялар саласында қазақ баласын қызықтыратын дүниелер көп пе?
– Әрине, өте көп. Тіпті, қазіргі кезеңді қазақ жастары үшін техника мен инженерия саласындағы тарихи мүмкіндік деп айтуға болады. Бұрын электротехника дегенде электр станциясы, сым мен трансформатор ғана елестейтін. Телекоммуникация телефон байланысымен шектелетін. Ал ғарыш саласы қарапайым адамға қол жетпейтін жұмбақ әлем секілді көрінетін. Бүгінде осы үш бағыттың тоғысқан жерінде жасанды интеллект, роботтандыру, жаңартылатын энергия, ұшқышсыз аппараттар, спутниктік байланыс, талшықты-оптикалық сенсорлар, 5G желілері, заттар интернеті және Жерді ғарыштан бақылау технологиялары дамып жатыр.
Электротехника саласында жастарды қызықтыратын негізгі бағыттардың бірі – «ақылды» энергетика. Қазір электр энергиясын өндіру ғана емес, оны тиімді тарату, жинақтау, тұтынуды автоматты басқару және жаңартылатын энергия көздерін жалпы желіге біріктіру маңызды. Күн және жел электр станциялары, энергия сақтау жүйелері, электр көлігі, қуатты электроника, өндірістік роботтар мен цифрлық қосалқы станциялар – мұның барлығы жас инженерлер үшін үлкен ғылыми кеңістік. Қазақстанда 2025–2029 жылдарға арналған энергетикалық және коммуналдық секторларды жаңғырту ұлттық жобасының жүзеге асырылуы да білікті инженерлер мен отандық технологиялық шешімдерге қажеттілікті арттырады.
Телекоммуникация саласы да енді тек телефонмен сөйлесуге арналған инфрақұрылым емес. Ол – мемлекеттің цифрлық жүйке жүйесі. Интернет, бұлтты есептеу, киберқауіпсіздік, телемедицина, қашықтан білім беру, өндірісті автоматтандыру және төтенше жағдайларды жедел анықтау сенімді байланыссыз жұмыс істей алмайды. Қазақстанда 5G желісінің 3,2 мыңнан астам базалық станциясы орнатылып, ауылдық елді мекендерді 4G байланысымен қамту жалғасып келеді. Бұл жастарға желіні тұтынушы ретінде ғана емес, оны жобалайтын, басқаратын және қорғайтын маман болуға мүмкіндік береді.
Ғарыштық технологиялардың мүмкіндігі бұдан да кең. Ғарыш саласы тек ғарышкер ұшыру немесе зымыран құрастырудан тұрмайды. Жерді қашықтан зондтау арқылы егін алқабының жағдайын, су ресурстарын, орман өрттерін, мұздықтарды, экологиялық өзгерістерді және табиғи апат қаупін бақылауға болады. Спутниктік технологиялар шалғай ауылдарды байланыспен қамтуға, картографияны жетілдіруге және ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге қызмет етеді. Қазақстанда ғарыштық зерттеулерді ғылыммен, біліммен және өндіріспен байланыстыруға бағытталған халықаралық форумдар өткізіліп, студенттер мен жас мамандар үшін ғарыш ұйымдарының қатысуымен жұмыс орындары жәрмеңкелері ұйымдастырылуда.
Біздің жастарды ғарышқа қызықтыру үшін: «Қазақстанда Байқоңыр бар», – деп мақтанумен ғана шектелмеуіміз керек. Қазақ жастары спутникті жобалауды, оның электроникасын жасауды, байланыс арнасын басқаруды, ғарыштық суреттерді жасанды интеллект арқылы өңдеуді меңгеруі қажет. Қазақстан ғарыш айлағы орналасқан мемлекет қана емес, ғарыштық технология мен зияткерлік өнім өндіретін елге айналуы тиіс.
Бұл мәселенің саяси маңызы да зор. Қазіргі әлемде технологиялық тәуелсіздік – мемлекеттік тәуелсіздіктің маңызды бөлігі. Байланыс жүйесі, энергетикалық инфрақұрылымы, спутниктік навигациясы және ақпараттық платформалары толығымен сыртқы технологияларға тәуелді елдің экономикалық әрі саяси дербестігі шектеулі болады. Сондықтан инженер даярлау – тек білім беру мәселесі емес, ұлттық қауіпсіздік мәселесі.
Президентіміз Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың көреген әрі жаңашыл саясатының арқасында жасанды интеллект пен цифрлық трансформация Қазақстан дамуының стратегиялық бағытына айналды. Мемлекет басшысының бастамасымен 2026 жылдың Цифрландыру және жасанды интеллект жылы болып жариялануы – елімізді жаңа технологиялық дәуірге бастайтын тарихи шешім. Президентіміздің ұстанымы бойынша, цифрландыру дайын шетелдік бағдарламаларды сатып алумен ғана шектелмеуге тиіс. Оның түпкі мақсаты – Қазақстанның өз алгоритмдерін, интеллектуалды құрылғыларын, сенімді байланыс жүйелерін және бәсекеге қабілетті ұлттық инженерлік мектебін қалыптастыру. Бұл бағыт еліміздің технологиялық тәуелсіздігін нығайтып, қазақ жастарының әлемдік ғылыми-техникалық үдерістерге белсенді араласуына кең жол ашады.
Қазақ жастарының қабілеті ешкімнен кем емес. Бірақ қызығушылықтың тұрақты мамандыққа айналуы үшін заманауи зертханалар, сапалы инженерлік білім, өндірістік тәжірибе және жас ғалымды әлеуметтік қолдау қажет. Университет, ғылыми институт және өндіріс бір-бірінен бөлек жұмыс істемеуі тиіс. Студенттің дипломдық жобасы тек кітапханада сақталмай, кәсіпорындағы нақты мәселені шешуге бағытталуы керек.
Сонымен бірге техникалық білімнің қазақ тіліндегі сапалы мазмұнын көбейту қажет. Бала физиканы, электрониканы немесе ғарыш техникасын өз ана тілінде түсініп, кейін әлемдік ғылыми терминологияны меңгерсе, оның ойлау жүйесі де, ұлттық жауапкершілігі де нығаяды. Қазақ тілі тек тұрмыстық қарым-қатынас тілі емес, ғылым мен технологияның да тілі болуы керек.
Сондықтан бұл салаларда жастарды қызықтыратын дүние жеткілікті. Ең бастысы – олардың қызығушылығын уақытша әуестік күйінде қалдырмай, зерттеуге, өнертабысқа және отандық өндіріске бағыттау. Біздің мақсатымыз – дайын технологияны пайдаланатын ұрпақ емес, технологияны өзі жасайтын жаңа қазақ инженерлерін қалыптастыру.
– Ғылыми жобаларды ұсыну, оны жарыққа шығару «инемен құдық қазғандай» қиын ба? Мәселен, бір адам жаңа дүние ойлап табу үшін бүкіл ғұмырын арнауы мүмкін. Керісінше, кейбір адам жылдам қол жеткізеді.
– Ғылымды халқымыздың «инемен құдық қазғандай» деген сөзімен сипаттау өте орынды. Себебі ғылыми жаңалық бір сәтте пайда болған ойдан ғана тұрмайды. Алдымен мәселені дұрыс анықтау, ғылыми болжам ұсыну, зерттеу әдістемесін әзірлеу, тәжірибе жүргізу, алынған нәтижелерді бірнеше рет тексеру қажет. Одан кейін ғана ғылыми мақала жазылып, ол тәуелсіз сарапшылардың бағалауынан өтеді. Егер зерттеу қолданбалы сипатта болса, оның тәжірибелік үлгісін жасап, тиімділігін дәлелдеп, патенттеп, өндіріске енгізу керек. Яғни идеядан нақты өнімге дейінгі жол ұзақ әрі бірнеше күрделі кезеңнен тұрады.
Кейде жұртшылық ғалымның соңғы нәтижесін ғана көреді. Бір құрылғы іске қосылды, мақала беделді журналда жарияланды немесе өнертабысқа патент алынды деген жаңалықты естігенде, оған тез қол жеткізілгендей көрінуі мүмкін. Алайда сол бір нәтижесінің артында ондаған сәтсіз тәжірибе, қабылданбаған мақалалар, қайта жазылған жобалар, ұйқысыз түндер және бірнеше жылдық ізденіс тұрады. Сондықтан ғылымда жылдам келген нәтиже дегеннің өзі көбіне оған дейін жиналған мол білімнің, тәжірибенің, дұрыс құрылған ғылыми ортаның және мықты команданың жемісі.
Ғалым үшін сәтсіз тәжірибе де – нәтиже. Өйткені ол белгілі бір әдістің неге жұмыс істемейтінін көрсетеді және келесі ізденістің бағытын айқындайды. Ғылымда «қателестім» деп тоқтап қалуға болмайды. Керісінше, әрбір қате зерттеу әдістемесін жетілдіруге мүмкіндік береді. Нағыз ғалымды өзгелерден ерекшелендіретін қасиет – бірден жеңіске жетуі емес, бірнеше рет нәтиже шықпаса да, ғылыми адалдықтан айнымай, ізденісті жалғастыра білуі.
Ғылыми жобаны конкурсқа ұсынудың өзі үлкен дайындықты талап етеді. Жақсы идея жеткіліксіз. Оның ғылыми жаңалығы, өзектілігі, әдістемесі, күтілетін нәтижесі, тәжірибелік маңызы, қаржылық есебі және орындаушы топтың біліктілігі нақты негізделуге тиіс. Қазақстанда 2022–2025 жылдар аралығындағы гранттық конкурстарға берілген 7 659 өтінімнің 2 121-і ғана іріктеуден өткен. Бұл шамамен 27,7 пайызды құрайды. Ал 2025–2027 жылдарға арналған жас ғалымдар конкурсына түскен 580 өтінімнің 154-і құжаттама талаптарына сәйкес келмеген. Бұл деректер ғылымдағы бәсекенің жоғары екенін және мазмұнмен қатар жобаны сауатты рәсімдеудің де маңызды екенін көрсетеді.
Ғылыми жаңалықты жариялау да оңай емес. Халықаралық журналдар зерттеу нәтижесінің жаңалығын, әдістеменің дұрыстығын, тәжірибенің қайталану мүмкіндігін және қорытындының дәлелділігін қатаң тексереді. Кейде мақала бірнеше рет түзетіледі немесе қабылданбайды. Бірақ мұны ғалымның жеңілісі деп түсінбеу керек. Сапалы рецензия зерттеудің әлсіз тұстарын анықтап, еңбекті жетілдіруге мүмкіндік береді. Ғылымдағы сын – адамның жеке басына емес, зерттеу нәтижесінің шынайылығы мен сенімділігіне бағытталуы керек.
Бұл мәселенің мемлекеттік және саяси маңызы да бар. Ғалым қаншалықты талантты болғанымен, заманауи зертхана, тұрақты қаржыландыру, сапалы сараптама және өндірістік серіктес болмаса, оның идеясын нақты технологияға айналдыру қиын. Сондықтан мемлекет ғылымды тек жекелеген ғалымдардың жеке еңбегі ретінде емес, ұлттық дамудың біртұтас жүйесі ретінде қарастыруы қажет. Ғылыми идея зертханада қалып қоймай, кәсіпорынға жетіп, халықтың қажетіне жарауы тиіс.
Президентіміз Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев ғылым мен технологияны дамытуға елдің бәсекеге қабілеттілігін айқындайтын стратегиялық бағыт ретінде ерекше мән беріп келеді. Мемлекет басшысы ХХІ ғасырда мемлекеттің қуаты ғылыми-техникалық жетістіктерімен өлшенетінін атап көрсетті. Бұл – өте дәл әрі көреген ұстаным. Себебі қазіргі геосаяси жағдайда технологиясы дамыған мемлекет қана өзінің экономикалық дербестігін, ақпараттық қауіпсіздігін және өндірістік тұрақтылығын қамтамасыз ете алады.
Президентіміздің бастамалары нәтижесінде ғылымның басым бағыттары ұлттық мүдде мен әлемдік технологиялық өзгерістерге сәйкес айқындалып отыр. 2026–2028 жылдарға арналған гранттық қаржыландыру бағыттарына энергетика, озық материалдар, көлік, цифрлық және ғарыштық технологиялар, экология, денсаулық, агроөнеркәсіп және ұлттық қауіпсіздік салаларының енгізілуі – ғылымды елдің нақты мәселелерін шешуге бағыттаудың көрінісі.
Дегенмен ғылымға қаржы бөлу ғана жеткіліксіз. Ғылыми жобаларды бағалау ашық әрі әділ болуы, зерттеушінің уақыты шектен тыс есеп пен қағазбастылыққа жұмсалмауы керек. Университет, ғылыми институт және өндіріс арасында тұрақты байланыс орнатылуы қажет. Отандық кәсіпорындар дайын шетелдік технологияны сатып алумен ғана шектелмей, қазақстандық ғалымдардың әзірлемелеріне тапсырыс беруге мүдделі болуы тиіс. Мемлекеттік сатып алу мен өндірістік саясатта отандық ғылыми өнімге нақты мүмкіндік берілсе, көптеген зерттеу зертхана қабырғасынан шығып, ел экономикасына қызмет етер еді.
Менің ойымша, ғылымда біреудің нәтижеге ерте, екіншісінің кеш жетуін тек қабілетпен өлшеуге болмайды. Мұнда зерттеу саласының күрделілігі, ғылыми инфрақұрылым, команданың тәжірибесі, қаржыландыру, ақпаратқа қолжетімділік және қоғамның сұранысы әсер етеді. Кейбір жаңалыққа бірнеше ай жеткілікті болуы мүмкін, ал кейбір іргелі мәселені шешуге бірнеше буын ғалымдарының еңбегі қажет болады. Бүгін марапат алып тұрған зерттеушінің табысының артында өзінен бұрынғы ұстаздары мен ғалымдардың еңбегі жатуы ықтимал.
Сондықтан ғылымда ең маңыздысы – кімнің бірінші келгені ғана емес, ұсынылған жаңалықтың адамзатқа және мемлекетке қандай пайда әкелгені. Ғалым ізденісін атақ немесе есеп үшін емес, нақты мәселені шешу үшін жүргізуі керек. Өз басым ғылыми жобаның қабылданбауын немесе тәжірибенің бірден нәтиже бермеуін жолдың аяқталуы деп санамаймын. Ол – жұмысты қайта қарап, күшейтіп, жаңа деңгейге көтеретін кезең. Ғылым сабырды, табандылықты және адалдықты талап етеді. Осы қасиеттер бар жерде ұзақ ізденіс түбінде міндетті түрде өз нәтижесін береді.
– Ғылыммен айналысқысы келетін жас зерттеушілердің көбі шетелге кетуді ойлап тұрады. Тіпті, сол жақта білім алып, қалып қойғандар да көп. Қазақ ғылымының дамуы туралы не айтасыз?
– Жас зерттеушілердің шетелге барып, әлемнің жетекші университеттері мен ғылыми орталықтарында білім алуын біржақты теріс құбылыс деп бағалауға болмайды. Ғылымның табиғаты – халықаралық. Ғалым өз елінің шекарасымен шектеліп қалмай, әлемдік зерттеу әдістерін меңгеріп, озық зертханаларда жұмыс істеп, жаңа ғылыми ортамен байланыс орнатуы керек. Мәселе жастың шетелге кетуінде емес, оның туған елімен ғылыми және рухани байланысының үзілуінде. Шетелде жинақталған білім, тәжірибе және ғылыми байланыс Қазақстанның дамуына қызмет етсе, бұл «ми ағымы» емес, керісінше, еліміздің интеллектуалдық капиталының кеңеюі болады.
Бүгінде талантты жастарды ешқандай әкімшілік тәсілмен елде ұстап қалу мүмкін емес. Ғалым өзінің қабілетін толық жүзеге асыра алатын ортаны іздейді. Оған заманауи зертхана, тұрақты қаржыландыру, әділ ғылыми бәсеке, кәсіби еркіндік және еңбегінің лайықты бағалануы қажет. Егер жас зерттеуші ел ішінде өз идеясын жүзеге асырып, зерттеу тобын құрып, халықаралық жобаға қатысып, отбасын қамтамасыз ете алса, ол туған жерінде еңбек етуге мүдделі болады. Сондықтан жастарға: «Елден кетпеңдер», – деп үндеу жасаумен ғана шектелмей, олардың елде қалуына немесе қайта оралуына нақты ғылыми жағдай қалыптастыруымыз керек.
Бұл жерде Президентіміз Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың ғылымды ұлттық дамудың стратегиялық ресурсы ретінде қарастырып отырғанын ерекше атап өткен жөн. Мемлекет басшысы «ғылым мықты болса, мемлекет те қуатты болады» деген өте маңызды қағиданы алға тартты. Президенттің бастамасымен Ғылым және технологиялар жөніндегі Ұлттық кеңес құрылып, ғылымның мәселелері ең жоғары саяси деңгейде тұрақты қарастырыла бастады. Жас ғалымдарды қолдау, инженерлік-техникалық кадрларды даярлау, зерттеуші университеттерді дамыту және ғылымды өндіріспен ұштастыру жөніндегі тапсырмалар еліміздің ұзақ мерзімді технологиялық дамуына бағытталған көреген саясат деп есептеймін.
Мемлекет басшысының «Жас ғалым» бағдарламасының ауқымын кеңейту, жас зерттеушілерге берілетін грант көлемін арттыру және олардың әлемдегі жетекші ғылыми орталықтарда тағылымдамадан өтуіне жағдай жасау жөніндегі ұстанымы өте маңызды. Қазіргі уақытта гранттық жобалардың шамамен үштен бірі жас ғалымдардың қатысуымен жүзеге асырылып отыр. Сонымен қатар 2022–2025 жылдардағы конкурстардың қорытындысы бойынша жас зерттеушілердің жалпы сомасы 23,16 миллиард теңгені құрайтын 941 ғылыми жобасы мемлекеттік қолдауға ие болған. Бұл – қазақ ғылымында жаңа буынның қалыптасып келе жатқанын көрсететін оң өзгеріс.
Президентіміздің техникалық және инженерлік мамандықтарға ерекше басымдық беруі де заман талабына сай келеді. Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша «Болашақ» бағдарламасы стипендияларының 70 пайызға жуығы техникалық-инженерлік бағыттарға бөлініп, жасанды интеллект мамандарын даярлауға жыл сайын 50-ден астам стипендия беру туралы шешім қабылданды. Атом саласының мамандарын даярлауға да арнайы квота қарастырылған. Мұны Президентіміздің Қазақстанды тек табиғи ресурстарға сүйенетін мемлекет емес, ғылымға, инженерлік ойға және жоғары технологияға негізделген технократиялық елге айналдыруға бағытталған батыл бастамасы деп бағалаймын.
Дегенмен қазақ ғылымының алдында шешілуге тиіс мәселелер де жоқ емес. Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға жұмсалған қаражат 2023 жылы 172,5 миллиард теңгеге жетіп, алдыңғы жылмен салыстырғанда 41,9 пайызға артқан. Бұл – елеулі ілгерілеу. Бірақ оның жалпы ішкі өнімдегі үлесі 0,14 пайыз деңгейінде болды. Демек, ғылымды қаржыландыру көлемі өскенімен, технологиялық жағынан дамыған елдердің деңгейіне жақындау үшін мемлекетпен қатар жеке сектордың, ұлттық компаниялардың және өндірістік кәсіпорындардың ғылымға қатысуын күшейту қажет.
Өйткені ғылымды мемлекеттік бюджет қана дамытпайды. Дамыған елдерде кәсіпорын ғылыми орталыққа өзінің өндірістік мәселесін ұсынады, университет зерттеу жүргізеді, ал алынған нәтиже жаңа құрылғыға, материалға немесе технологияға айналады. Бізде де университет, ғылыми институт және өндіріс арасында осындай тұрақты байланыс орнауы керек. Ғылыми мақала жариялау маңызды, бірақ зерттеудің нәтижесі патентке, тәжірибелік үлгіге, отандық өнімге және жаңа жұмыс орнына айналса, оның қоғамға пайдасы әлдеқайда жоғары болады.
Жастардың шетелде қалып қоюының тағы бір себебі – ғылыми қызметтің болашағына деген сенімнің жеткіліксіздігі. Зерттеуші үш жылдық грант жеңіп алғанымен, жоба аяқталғаннан кейін әрі қарай не істейтінін білмей қалмауы керек. Ғылымда ұзақ мерзімді жоспарлау қажет. Зертханалар бір конкурстан екінші конкурсқа дейін ғана өмір сүрмеуі тиіс. Күшті ғылыми мектептер ондаған жыл бойы қалыптасады. Сондықтан жас ғалымдарға тұрақты ғылыми лауазым, мансаптық өсу жолы, тұрғын үй мен әлеуметтік қолдау, заманауи құрал-жабдыққа қолжетімділік қажет.
Сонымен бірге ғылыми ортада әділдік пен меритократия қағидалары үстем болуы тиіс. Грант, тағылымдама немесе ғылыми лауазым адамның танысына емес, оның идеясына, еңбегіне және кәсіби қабілетіне қарай берілуі керек. Жас зерттеуші өз еңбегінің әділ бағаланатынына сенсе, оның елге деген сенімі де күшейеді. Ғылымдағы ашық сараптама мен академиялық адалдық – тек ғылыми мәселе емес, мемлекеттік басқару мәдениетінің көрсеткіші.
Мен шетелде жүрген қазақстандық ғалымдарды «елден кеткендер» деп емес, әлемнің әр жеріндегі қазақ ғылымының өкілдері деп қабылдауымыз керек деп ойлаймын. Оларды елге біржола қайтару ғана міндет емес. Бір ғалым Қазақстанға оралып зертхана ашуы мүмкін, екіншісі шетелде қалып, қазақстандық студенттерге жетекшілік етеді, үшіншісі бірлескен халықаралық жобаға отандық университетті тартады, төртіншісі ғылыми құрал-жабдық пен технология әкелуге көмектеседі. Осындай ғылыми диаспораны жүйелі түрде біріктірсек, оның елге тигізетін пайдасы өте зор болады.
Президентіміз Қасым-Жомарт Тоқаев жас ғалымдардың заманы туғанын және олардың ғылыми-техникалық даму көшін бастауы керектігін атап өтті. Бұл сөз жастарға айтылған жай ғана тілек емес, мемлекетке жүктелген міндет деп түсінуіміз керек. Жас ғалымға сенім арту – оған тек диплом немесе грант беру емес, оның идеясын жүзеге асыратын тұтас экожүйе қалыптастыру.
Қазақ ғылымының әлеуеті жоғары. Біздің жастарымыз халықаралық журналдарда мақала жариялап, әлемдік зертханаларда еңбек етіп, күрделі инженерлік және цифрлық жобаларды орындай алатынын дәлелдеп жүр. Ендігі міндет – сол қабілетті Қазақстанның нақты мәселелерін шешуге бағыттау. Су тапшылығы, энергетикалық қауіпсіздік, экология, сейсмикалық қауіп, жасанды интеллект, телекоммуникация, ғарыштық мониторинг және жаңа материалдар саласында өз ғылыми мектебімізді қалыптастыруымыз керек.
Меніңше, шынайы отаншылдық әлемнен оқшаулану емес. Шынайы отаншылдық – әлемнің ең мықты білімін меңгеріп, оны еліңнің игілігіне жұмсау. Жастар шетелге барсын, үйренсін, тәжірибе жинасын, халықаралық ғылыми ортаға енсін. Бірақ олардың жүрегінде де, ғылыми жоспарында да Қазақстан болуы керек. Ал мемлекет сол жастардың елге оралып немесе қашықтан болса да Отан ғылымына қызмет етуіне лайықты жағдай жасауға тиіс.
Сонда біз «талантты жастар неге кетіп жатыр?» деген сұрақтан «әлемде жүрген талантты жастарымызды Қазақстанның дамуына қалай жұмылдырамыз?» деген жаңа деңгейдегі сұраққа көшеміз. Қазақ ғылымының болашағы жастарды шектеуде емес, олардың талабына жол ашуда, еңбегін бағалауда және әлемдік білімді ұлттық мүддемен ұштастыруда жатыр.
