Қоғамда заңды білмеуден емес, құқықтық мәдениеттің жеткілікті қалыптаспауынан туындайтын мәселелер аз емес. Соның салдарынан азаматтар өз құқықтарын қорғай алмай, күмәнді кеңестерге сеніп, құқықтық тәуекелдерге жиі ұрынады. Бұл мәселенің себебі неде? Адвокат Әлімжан Жұбатқанов құқықтық мәдениетті қалыптастырудың маңызы мен оны арттырудың жолдары туралы пікірін бөлісті, деп хабарлады Bairaqmedia.kz.
– Құқықтық мәдениет дегеніміз не және ол қоғамның дамуына қалай әсер етеді?
– Құқықтық мәдениет – бұл азаматтардың заңдарды білуі ғана емес, оларды құрметтеуі, құқықтары мен міндеттерін саналы түрде орындауы және құқықтық мәселелерді заң аясында шешуге ұмтылуы. Ол адамның құқықтық санасынан, құқыққа деген көзқарасынан және күнделікті мінез-құлқынан көрінеді.
Құқықтық мәдениеті жоғары қоғамда адамдар заңды бұзудан қорыққандықтан емес, заңның қоғамдағы әділдік пен тәртіптің кепілі екенін түсінгендіктен сақтайды. Мұндай қоғамда азаматтар өз құқықтарын қорғай алады, өзгелердің құқықтарына құрметпен қарайды, дау-дамайларды күшпен емес, заңды жолмен шешеді.
Құқықтық мәдениет сыбайлас жемқорлықтың төмендеуіне, қоғамдық тәртіптің нығаюына, инвестициялық ахуалдың жақсаруына, кәсіпкерліктің дамуына және мемлекетке деген сенімнің артуына тікелей ықпал етеді. Заң үстемдігі қалыптасқан мемлекетте экономикалық даму да тұрақты болады, өйткені кез келген адам өз еңбегі мен мүлкінің заңмен қорғалатынына сенімді болады.
Сондықтан құқықтық мәдениет – өркениетті қоғамның негізгі көрсеткіштерінің бірі.
– Көпшілік азамат өз құқығын білмейді. Ондай жағдайда кімнен ақыл-кеңес сұрағаны абзал?
– Ең алдымен кәсіби адвокатқа немесе заң консультантына жүгінген дұрыс. Әр құқықтық мәселенің өзіндік ерекшелігі болады. Интернеттен немесе әлеуметтік желіден алынған жалпы ақпарат нақты жағдайға сәйкес келмеуі мүмкін.
Сондай-ақ азаматтар мемлекеттік заң көмегін көрсететін ұйымдарға, нотариустарға, мемлекеттік органдардың құқықтық түсіндіру бөлімдеріне жүгіне алады. Кейбір жағдайларда мемлекет кепілдік берген тегін заң көмегін алу мүмкіндігі де бар.
Өкінішке қарай, бүгінде әлеуметтік желілерде өзін заңгер ретінде таныстыратын, бірақ кәсіби біліктілігі жоқ адамдар көбейген. Олардың берген кеңестері азаматтарды құқықтық тұрғыдан күрделі жағдайға әкелуі мүмкін. Сондықтан кеңес алатын маманның кәсіби мәртебесіне және тәжірибесіне назар аудару өте маңызды.
Сонымен қатар азаматтар заңдық құжаттарға қол қоймас бұрын олардың мазмұнын толық оқып, түсінбеген тұстарын міндетті түрде заңгерден нақтылап алғаны жөн. Көптеген сот даулары адамдардың келісімшартты оқымай қол қоюынан туындайды.
– Құқықтық мәдениетті қалыптастыруда отбасы, мектеп және мемлекет қандай рөл атқаруы керек?
–Құқықтық мәдениет бір күнде қалыптаспайды. Ол отбасыдан басталып, білім беру жүйесі арқылы дамып, мемлекет жүргізетін құқықтық саясатпен нығаяды.
Отбасында балаға адалдық, жауапкершілік, тәртіп сақтау, өзгенің құқығын құрметтеу секілді құндылықтар үйретіледі. Егер бала кішкентайынан заңды сыйлауды, қоғамдық тәртіпті сақтауды көріп өссе, бұл оның өмірлік ұстанымына айналады.
Мектепте құқықтық білім тек теория ретінде ғана емес, өмірмен байланысты түрде оқытылуы қажет. Оқушылар Конституцияны, адам құқықтарын, еңбек заңнамасының негіздерін, интернеттегі қауіпсіздікті, тұтынушы құқықтарын және қаржылық сауаттылықты меңгеруі тиіс. Себебі мектеп бітірген әрбір жас азамат өмірде еңбек шартына қол қояды, банк қызметтерін пайдаланады, сатып алу-сату қатынастарына түседі.
Ал мемлекет заңдардың түсінікті әрі қолжетімді болуын қамтамасыз етіп, құқықтық ағарту жұмыстарын тұрақты жүргізуі қажет. Сонымен қатар халыққа көрсетілетін мемлекеттік қызметтердің ашықтығын қамтамасыз етіп, тегін заң көмегінің сапасын арттыру маңызды.
Құқықтық мәдениетті қалыптастыру – тек заңгерлердің немесе мемлекеттік органдардың ғана міндеті емес. Бұл – бүкіл қоғамның ортақ жауапкершілігі.
– Бүгінгі қоғамда құқықтық сауаттылықты арттыру үшін қандай нақты қадамдар қажет деп ойлайсыз?
– Бүгінгі күні құқықтық сауаттылық бұрынғыдан да маңызды. Себебі қазіргі қоғамда азамат тек дәстүрлі құқықтық қатынастарға ғана емес, цифрлық технологиялармен, онлайн қызметтермен және қаржылық құралдармен күн сайын бетпе-бет келеді.
Ең алдымен құқықтық білім беруді мектептен бастап күшейту қажет. Оқушыларға тек заң баптарын жаттатпай, күнделікті өмірде кездесетін құқықтық жағдайларды түсіндіру маңызды. Мысалы, еңбекке орналасу, тұрғын үйді жалға алу, интернет арқылы сауда жасау, тұтынушы құқықтары, жеке деректерді қорғау сияқты тақырыптар практикалық түрде оқытылғаны жөн.
Екіншіден, халыққа қолжетімді тегін заң консультацияларының санын көбейтіп, құқықтық ақпаратты қарапайым әрі түсінікті тілде жеткізу қажет. Заң бәріне бірдей болғанымен, оның мазмұны әр азаматқа түсінікті болуы тиіс.
Үшіншіден, бұқаралық ақпарат құралдары мен әлеуметтік желілер құқықтық ағартудың тиімді алаңына айналуы керек. Қысқа бейнероликтер, түсіндірме бағдарламалар, заңгерлердің қатысуымен жүргізілетін ашық сұхбаттар азаматтардың құқықтық сауаттылығын арттыруға ықпал етеді.
Сонымен қатар қазіргі кезеңде қаржылық сауаттылық құқықтық мәдениеттің ажырамас бөлігіне айналды. Әр азамат несие алар алдында оның шарттарын толық оқып, пайыздық мөлшерлемені, айыппұл санкцияларын және өз міндеттемелерін түсінуі қажет. Сол сияқты кепілдік беру, кепілгер болу, инвестиция жасау немесе онлайн несие рәсімдеу кезінде құқықтық салдарын алдын ала бағалай білуі керек.
Өкінішке қарай, соңғы жылдары интернет пен әлеуметтік желілердегі алаяқтық көбейіп келеді. Алаяқтар өзін банк қызметкері, құқық қорғау органы, мемлекеттік орган немесе ұялы байланыс операторының қызметкері ретінде таныстырып, азаматтардың ақшасын иемденуге тырысады. Сондай-ақ жалған инвестициялық жобалар, оңай табыс табуға шақыратын жарнамалар, жалған қайырымдылық қорлары, интернет-дүкендер мен маркетплейстердегі алаяқтық жағдайлары жиілеп отыр.
Сондықтан әр азамат:
банк картасының нөмірін, CVV кодын, SMS арқылы келген растау кодтарын ешкімге бермеуі;
күмәнді сілтемелерге өтпеуі;
белгісіз адамдардың қысымымен ақша аудармауы;
әлеуметтік желідегі жалған акциялар мен ұтыс ойындарына сенбеуі;
кез келген қаржылық операция алдында ақпараттың шынайылығын бірнеше дереккөзден тексеруі қажет.
Сонымен бірге азаматтардың цифрлық сауаттылығын арттыру да маңызды. Себебі жеке деректердің қауіпсіздігі, электрондық цифрлық қолтаңбаны дұрыс пайдалану, мемлекеттік электрондық қызметтерді қауіпсіз қолдану бүгінгі күннің негізгі талаптарының бірі.
Тағы бір маңызды мәселе – азаматтардың құқық бұзушылыққа немқұрайлы қарамауы. Өз құқығы бұзылған жағдайда заңда көзделген тәртіппен мемлекеттік органдарға жүгінуі, сот арқылы өз мүддесін қорғауы және заңсыз әрекеттерге төзбеуі құқықтық мемлекеттің қалыптасуына ықпал етеді.
Қорытындылай келе, құқықтық мәдениет – тек заңды білу емес. Ол құқықтық, қаржылық және цифрлық сауаттылықтың үйлесімі. Өз құқығын білетін, қаржысын сауатты басқара алатын, интернеттегі қауіп-қатерді ажырата білетін азамат – қоғамның қауіпсіздігі мен мемлекет дамуының берік негізі. Сондықтан құқықтық мәдениетті арттыру әрбір отбасының, білім беру ұйымдарының, мемлекеттік институттардың және жалпы қоғамның ортақ міндеті деп есептеймін.
