Қазақстан атом энергетикасын дамытуға бағытталған, бірнеше онжылдыққа арналған ауқымды бағдарламаны іске асыруда. Болашақ саланың орнықтылығы тек технологиялар мен инвестицияларға ғана емес, жинақталған ғылыми тәжірибеге, мамандардың біліктілігіне және инженерлік білімді кейінгі ұрпаққа жеткізу қабілетіне де байланысты. Отандық ғылыми мектептің рөлі туралы ҚР Ұлттық ядролық орталығы Атом энергиясы институты директорының орынбасары, PhD докторы Арман Миниязов әңгімеледі, деп хабарлады Вairaqmedia.kz.
Онжылдықтарға арналған стратегия
2026 жылғы сәуірде Қазақстан Президенті Атом саласын дамытудың 2050 жылға дейінгі стратегиясын бекітті. Құжат кемінде үш АЭС салуды, ұлттық ядролық кластер құруды және мамандар даярлауды көздейді.
«Атом энергетикасында біз жұмыс істеу циклі мамандардың бір буынының кәсіби қызмет ету кезеңінен әлдеқайда ұзақ технологиялармен жұмыс істейміз. Сондықтан кадр даярлауды бір жолғы міндет емес, инженерлік біліктілікті сақтау, дамыту және кейінгі ұрпаққа жеткізу процесі ретінде қарастырамыз», – дейді Арман Миниязов.
Университеттегі біліммен де ауқымды
Қазақстанда атом саласы мамандарын даярлау жүйесі қалыптасқан: университеттер іргелі білім береді, ғылыми ұйымдар практикалық даярлықты, ал халықаралық серіктестер тағылымдамалар мен білім беру бағдарламаларын қамтамасыз етеді. Аға буын инженерлерінің тәжірибесі тәлімгерлік пен бірлескен жұмыс арқылы жас мамандарға беріледі. Бұл күрделі міндеттерді өз бетінше шешуге қабілетті мамандарды даярлап, инженерлік мектептің сабақтастығын қамтамасыз етеді.
Қазақстан өзінің ғылыми әлеуетіне сүйенеді
Қазақстанның маңызды артықшылығы – ядролық технологиялар саласындағы ғылыми инфрақұрылымы мен көпжылдық зерттеу тәжірибесі. Курчатов қаласындағы Қазақстан Республикасы Ұлттық ядролық орталығында реакторлардың қауіпсіздігі, ядролық отын мен конструкциялық материалдар, сондай-ақ авариялық жұмыс режимдері зерттеледі.
Халықаралық ынтымақтастықтың маңызды мысалы – Ұлттық ядролық орталықтың Жапонияның Атом энергиясы агенттігімен (JAEA) EAGLE бағдарламасы аясындағы бірлескен зерттеулері. Мамандар шапшаң реакторлардың қауіпсіздігі мен ауыр авариялар кезіндегі материалдардың қасиеттерін зерттейді. 2026 жылы EAGLE-4 бағдарламасының жаңа кезеңі басталды. Бұл жобалар қазақстандық инженерлердің зерттеу дағдыларын дамытып, халықаралық тәжірибе жинақтауына мүмкіндік береді, бірақ АЭС персоналын арнайы даярлауды алмастырмайды.
«Жас маман халықаралық экспериментке қатысқанда, жекелеген технология бойынша біліммен ғана шектелмейді. Ол инженерлік талдау мәдениетін, нәтиженің дұрыстығына қойылатын талаптарды, қауіп-қатерді бағалау тәсілдерін және қабылданған шешімдер үшін жауапкершілікті меңгереді. Осындай практикалық тәжірибе білікті әрі қалыптасқан инженерді тәрбиелейді», – деп түсіндіреді Арман Миниязов.
Зерттеу реакторлары мен зертханалар жас мамандарға тәжірибе жинақтап, технологияларды меңгеруге және өз бетінше сараптамалық бағалау жүргізуге мүмкіндік береді.
Білімді қалай сақтауға болады?
Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік ядролық білімді басқаруды қауіпсіздік пен кәсіби сабақтастықтың маңызды құралы ретінде қарастырады. Бұл тәсіл ғылыми ақпаратты жүйелеуді, тәлімгерлікті және тәжірибені кейінгі ұрпаққа жеткізуді қамтиды. Цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект зерттеу нәтижелері мен техникалық шешімдерді жүйелеуге мүмкіндік бергенімен, инженерлер арасындағы тәжірибе алмасу маңызды болып қала береді.
«Зерттеу нәтижелерін сақтаумен қатар, инженерлік шешімдердің қалай қабылданғанын және олардың негізінде қандай пайым жатқанын жеткізу де ерекше маңызды. 20–30 жылдан кейін келетін мамандар қандай шешім қабылданғанын ғана емес, оның неліктен таңдалғанын да түсінуі керек», – деп атап көрсетті сарапшы.
Қазақстан Үкіметі 2026 жылғы 23 қыркүйекте атом саласы үшін кадр даярлаудың 2027–2031 жылдарға арналған кешенді жоспарын бекітті. Құжат кәсіби білім беруді, оқу инфрақұрылымын дамытуды және халықаралық ынтымақтастықты қамтиды. Ұлттық ядролық орталықта студенттер, магистранттар мен докторанттар ғылыми зерттеулерге қатысып, заманауи жабдықтармен жұмыс істейді және тәжірибелі мамандардан тәлім алады.
Қауіпсіздік және дербестік
Өз инженерлік мектебін дамыту атом саласының қауіпсіздігі мен технологиялық орнықтылығын қамтамасыз етеді. Халықаралық ынтымақтастық заманауи технологияларға жол ашса, ұлттық құзыреттер Қазақстанның ғылыми зерттеулер жүргізу және техникалық шешімдерді тәуелсіз бағалау мүмкіндіктерін кеңейтеді. Сондықтан 2050 жылға дейінгі стратегияның нәтижесі АЭС саны мен қуатымен ғана емес, отандық ғылымды дамытумен, зерттеу ұйымдарын нығайтумен және білікті инженерлер даярлаумен де өлшенеді. Бұл ретте Ұлттық ядролық орталықтың ғылыми инфрақұрылымын дамыту және ғылыми, білім беру мен өндірістік әлеуетті біріктіру маңызды.
«АЭС құрылысы – бірнеше онжылдыққа арналған жоба. Ал инженерлік мектепке салынған инвестиция – келешек ұрпаққа салынған инвестиция», – деп түйіндеді Арман Миниязов.
